(S)Taalquiz 9 december 2014

Om er een beetje in te komen beginnen we met twee meerkeuzevragen.

1. Waar komt de uitdrukking poolshoogte nemen vandaan?

A. Het is, zoals bijna elke Nederlandse uitdrukking, een term uit de scheepvaart

B. Het is ontleend aan het poolstok-hoogspringen, in Friesland bekend als fierljeppen, vanaf zo’n stok heb je goed overlicht.

C. Het komt uit de medische wereld; dokters komen even op huisbezoek bij patiënten, even aan de pols voelen, even kijken hoe het er mee gaat.

2. Ik ben lang niet zo’n natuurtalent als Matthijs van Nieuwkerk als het gaat om presenteren, maar ik heb wel iets anders met hem gemeen: we zijn beiden oud-leerling van professor Herman Pleij, emeritus hoogleraar historische Nederlandse letterkunde en kletskous in diverse programma’s. Over hem gaat de volgende vraag:

Toen ik college van hem had zat ik naast een medestudente met de achternaam Preij (met P R E I J). Hoe reageerde Pleij op Preij?
A. Hij zei: Há, één letter verschil en jij wordt in de pan gehakt en ik niet.
B. Goh wat leuk: iemand in onze familie had een spraakgebrek en nu heet ik Pleij.
C. Niet. Hij had geen idee hoe wij heetten en stak gewoon van wal om 2 uur lang door te praten.

3.Een jaar geleden bracht Het Parool een Haarlem Special uit met de titel ‘Kunt u mij de weg naar Haarlem vertellen meneer?’ In een interview hierin zegt de cabaratière Brigitte Kaandorp dat ze haar hele leven in en om Haarlem zal blijven wonen. Want: “Hier is lekker weinig …”

Welk woord hoort op de puntjes:

a. drukte

b. reuring

c. gedoe

4. ‘Het was een voortreffelijke gedachte (…) om mij te vragen iets over Haarlem te vertellen. Want van alle Haarlemmers weet ik er het meest van af. Ik ben er geboren, groot geworden en zal er ook sterven’. Dit citaat is van Godfried Bomans. Bomans is echter niet geboren in Haarlem en zou er ook niet sterven. Waar is hij wel geboren en waar is hij gestorven?

5. Welk prachtig Nederlands woord verzon Ronald Giphart als vertaling van ‘brainstormen’?

6. Wat is ‘lepelzucht’? Een van oorsprong Middelnederlandse uitdrukking die in ongebruik is geraakt.

7. ‘Virtus Vim Vincit’, zo luidt de wapenspreuk van Haarlem. Hoe noemen we zo’n opeenvolging van dezelfde medeklinker aan het begin van een reeks woorden of lettergrepen?
8. Komende vrijdag wordt in de Grote of St.-Bavokerk de 19de-eeuwse schrijver Bilderdijk herdacht. Wat is de correcte schrijfwijze van Grote of St.-Bavokerk?
9. Wie bedacht de term ‘regelneef’?
10. Welk woord werd verkozen als mooiste uit de Nederlandse taal van de afgelopen 150 jaar (zolang als de Van Dale bestaat). Regelneef werd overigens nummer 2 –tussenronde even aan het publiek vragen ‘wat vindt u nou het mooiste woord?
11. Haarlem heeft een aantal woorden en begrippen toegevoegd aan de Nederlandse taal. O.a. Droste Effect en Haarlemmer Olie. Ook de Haarlemse illustrator/graficus/kunstenaar Joost Swarte verrijkte de taal. Met welk begrip? Bonuspunt: leg dit begrip uit.
12. Het oudste nog bestaande dagblad is de Opregte Haarlemsche Courant, voor het eerst verschenen in 1656 en later opgegaan in het Haarlems Dagblad. Wat betekent dat ‘Opregte’ in de Opregte Haarlemsche Courant?

a. eerlijk: de krant bevatte geen leugens

b. rechtop: de krant had een staand formaat

c. echt: concurrerende uitgevers verspreidden overdrukken

13 Wat is het synoniem voor ‘kaak’ in de uitdrukking ‘aan de kaak stellen’?
14 Wat is de betekenis van het Middelnederlandse woord smuilen?

  1. Meesmuilen

  2. Smullen

  3. Glimlachen

15. Het Ampzing Genootschap speelt nu het lied Malle Babbe. De tekst werd geschreven door Haarlemmer Lennaert Nijgh. Na het lied volgt de vraag.

De kont van Malle Babbe wordt in het lied geprezen.

Bedenk drie synoniemen voor KONT. De leukste/mooiste krijgt de meeste punten.



Antwoorden eerste ronde taalvragen

  1. A. poolshoogte is afgeleid van de poolster

  2. B. Pleij maakte een grapje over een voorouder met een spraakgebrek en dat zo kleine veranderingen in achternamen ontstonden. Hij wist wel degelijk wie zijn leerlingen waren en was ook echt in ons geïnteresseerd-als er tijd is hier nog een anekdote.

  3. Brigitte: antwoord B-hier kan Maarten nog iets vertellen over Haarlemse woorden en vulkoek

  4. (antwoord: Den Haag/Bloemendaal)

  5. Breinbruisen

  6. Trek, honger.

  7. (antwoord: alliteratie of stafrijm)

  8. (antwoord: Grote of St.-Bavokerk/Grote of Sint-Bavokerk)

  9. Kees van Kooten en Wim de Bie

  10. Bolleboos. Het komt oorspronkelijk uit het Hebreeuws en betekent ‘heer des huizes’

  11. De Klare Lijn (eventueel Eric de Bonuspuntenvraag laten uitleggen)

  12. Antwoord C: de concurrent verspreidde overdrukken

  13. De Schandpaal

  14. C. Glimlachen, vergelijk het maar met het Engelse ‘to smile’ Wie het goed had mag nu even smuilen


Ronde 2
We warmen weer even op met een meerkeuzevraag.
1. De Haarlemse uitdrukking ‘Link hé’ wordt door niet-muggen nog wel eens verkeerd begrepen. Eens even testen of jullie echte Haarlemmers zijn. Wat betekent ‘link’?

A. riskant, gevaarlijk
B. slim, uitgekookt
C. vet lauw, of als je geen 16 bent: leuk, hip, stoer

2. Wanneer verscheen de eerste officiële woordenlijst van de Friese taal?

3. Drs P zingt in één van zijn liederen over een commensaal. Wat is dat eigenlijk, een commensaal?
4. Wat is het lijdend voorwerp in de volgende zin? De nieuwe trainer van FC Haarlem besprak de tactiek met de aanvoerder.

5. Waar stond het beeld van Godfried Bomans dat nu in de Wijngaardtuin te zien is tót 1987?

6. Welke Haarlemse beeldhouder, naar wie een openbare tuin in het Rozenprieel vernoemd is maakte het beeld van Bomans?

7. Dankzij Jopen Bier is het kerkbezoek in Haarlem enorm toegenomen. Waar is de naam ‘Jopen’ van afgeleid?

8. Ik ben een liefhebber van het platform Signalering Onjuist Spatiegebruik, dat op een vrolijke manier tegen onjuist spatiegebruik in de Nederlandse taal strijdt. Een netjurkje is meestal geen net jurkje. Spatie betekent: ruimte (denk aan het Engelse ‘space’ of het Franse ‘espace’, inderdaad van die grote Renault). Sommige taalgebruikers zouden meer ruimtevrees moeten hebben. Wat is het dure woord voor ruimtevrees?

9. Welke Haarlemmer presenteerde de taalquiz Tatatataal?
10. Het Ampzing Genootschap ergert zich aan teveel overbodige Engelse leenwoorden. Voor een Engels leenwoord is vaak een goed Nederlands woord te vinden of te bedenken. Bedenk een Nederlands woord voor Flabbergasted. Let op: geen vertaling!

11. Haarlem kent een gierstraat en een Vergierdeweg. Waar betekent dat ‘gier’ in deze straatnamen?
12. Haarlem was vroeger een drukkersstad. In de boekdrukkunst werden rasterclichés gebruikt om illustraties in grijstinten te kunnen weergeven. Zo’n metalen plaat met puntjes heet ook wel een autotypie. Wat is het bijzondere aan het woord ‘autotypie’?

13. In de Engelse taal zijn ook Nederlandse woorden te vinden. Noem er drie. Ik moet er van Eric Coolen even bij vermelden dat we Apartheid niet meerekenen want dat is een naar woord.
14. Wat is de meest gesproken taal op/over de wereld? Aanwijzing: wees specifiek.

15. Verbeter deze zinnen:

-Er mist een vrouw bij het Ampzinggenootschap.

-Ik irriteer me aan het vioolspel van Fons.

-Eric beseft zich dat zijn grappen niet altijd begrepen worden.

-Deze frisdrank is laag in calorieën

 

Antwoorden ronde 2
1. C.-leuk, hip, cool
2.In december 20014
3. Een comensaal is een(kostganger)
4. Lijdend voorwerp: ‘De nieuwe trainer van FC Haarlem besprak de tactiek met de aanvoerder.’
5. Beneden bij de Brinkmann waar ooit Teisterband samenkwam
6. Wim Jonker. De tuin van Jonker is de plek waar hij vroeger zijn atelier had.
7. (antwoord: de naam Jopen is ontleend aan de vaten van 112 liter waarin vroeger het Haarlemse bier werd vervoerd)
8. (antwoord: agorafobie)
9. Erik van Muiswinkel
10. Dit is aan de strenge jury om te beoordelen
11. (antwoord: dat betekent dat deze straten schuin lopen)
12. (antwoord: het bevat alle klinkers van het alfabet: a, e, i, o, u en y)
13. Eric, roep er maar een paar!
14. Mandarijns/Chinees